Dlaczego w dobie pandemii koronawirusa warto zaszczepić się przeciwko grypie?

Grypa jest ostrą chorobą zakaźną, której okres wylęgania wynosi od 1 do 4 dni, przy czym średnio są to około 2 dni. Wywołuje ją wirus grypy - wyróżnia się 4 typy wirusów grypy: A, B, C i D. Ponadto typ A dzieli się na podtypy A/H1N1/, A/H3N2/, A/H2N2/ i inne podtypy. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, razem z wydzieliną z dróg oddechowych: podczas kaszlu, wydmuchiwania nosa, mówienia, drogą powietrzną, lub przez kontakt bezpośredni. Do zakażenia może dojść również pośrednio, przez kontakt ze skażoną powierzchnią. Osoba zakażona może stanowić zagrożenie dla innych osób zanim jeszcze pojawią się objawy choroby, tj.: dorosły może być źródłem zakażenia dla innych 1-2 dni przed wystąpieniem objawów choroby, chory dorosły zakaża do 5-7 dni po wystąpieniu objawów,  chore dziecko zakaża przez okres powyżej 10 dni, przy czym u małych dzieci również przez okres do 6 dni zanim wystąpią objawy, chory z ciężkim niedoborem odporności zakaża przez wiele tygodni lub miesięcy. Przyjmuje się, że jeden chory zaraża średnio 4 osoby z bliskiego otoczenia.

Grypa powoduje zachorowania o charakterze epidemii, występujących każdego sezonu epidemicznego oraz o charakterze pandemii, powtarzających się co kilkanaście-kilkadziesiąt lat, które mają zasięg ogólnoświatowy. Wywoływane są przez nowy wariant wirusa grypy o wysokiej patogenności, na który większość populacji nie jest uodporniona, a który z łatwością przenosi się z człowieka na człowieka.

W strefie umiarkowanej półkuli północnej i południowej zachorowania na grypę występują sezonowo w okresie zimy, natomiast w strefie tropikalnej w ciągu całego roku. Według WHO co roku na świecie choruje na grypę około 5 -10% osób dorosłych i 20-30% dzieci. W ciągu roku rejestruje się 3 -5 mln ostrych przypadków choroby, a umiera 250 000 - 500 000 osób, w tym 28 000 -111 500 stanowią dzieci poniżej 5 roku życia. Zachorowania na grypę rejestruje się w każdej grupie wiekowej. Największą zapadalność notuje się zwykle u dzieci i nastolatków, podczas gdy najwięcej zgonów występuje u ludzi starszych. Nie jest możliwe całkowite wyeliminowanie wirusa grypy ze środowiska ze względu na jej zdolności mutacji czyli zmian oraz, faktu że występuje również u ptaków i wielu ssaków (m.in. świń, koni, norek, waleni a ostatnio potwierdzono również u roślinożernych nietoperzy), które stanowią olbrzymi, niemożliwy do kontrolowania, rezerwuar tych wirusów.

Wirusy grypy atakują komórki nabłonka dróg oddechowych, w których namnażają się. W konsekwencji powodują martwicę komórek nabłonka dróg oddechowych, co z kolei umożliwia rozwój patogenom bakteryjnym. Objawy grypy nie są na tyle charakterystyczne, by bez wykonania badań laboratoryjnych stwierdzić, że mamy do czynienia właśnie z grypą. Charakterystyczne dla grypy jest to, że choroba najczęściej pojawia się nagle, charakteryzuje się dużą zakaźnością i towarzyszą jej:

  • objawy ze strony układu oddechowego: kaszel, ból gardła, katar,
  • objawy ogólnoustrojowe: wysoka gorączka powyżej 38ºC, dreszcze, ból/sztywność mięśni, ból głowy, ból w klatce piersiowej, złe samopoczucie, brak łaknienia, nudności, wymioty.

Przebieg choroby może być różny i zależy między innymi od wieku pacjenta czy ogólnego stanu zdrowia. U osób powyżej 65 roku życia objawy często nie pojawiają się tak nagle jak u osób młodszych. Objawy ogólnoustrojowe rozwijają się dłużej niż u osób młodszych i są lżejsze (np. gorączka może być mniejsza lub w ogóle nieobecna). Z kolei objawy takie jak nudności i wymioty częściej obserwuje się u dzieci niż osób dorosłych i starszych. O ile nie dojdzie do powikłań, choroba trwa około 7 dni. Niestety, takie objawy jak kaszel i złe samopoczucie mogą utrzymywać się ponad 2 tygodnie.

Powodem ciężkiego przebiegu grypy jest zaostrzenie chorób przewlekłych już istniejących lub wystąpienie  nowej choroby. Wielonarządowe powikłania pogrypowe mogące prowadzić do stałego inwalidztwa lub zakończyć się zgonem. Najczęstsze powikłania pogrypowe występują ze strony układu oddechowego: grypowe zapalenie płuc i oskrzeli, wtórne bakteryjne zapalenie płuc, zapalenie oskrzelików  szczególnie u niemowląt i u dzieci, np. zakażenie , pneumokokowe, meningokokowe, zaostrzenie astmy,  ze strony układu nerwowego (poprzeczne zapalenie rdzenia, zapalenie mózgu, opon mózgowych) oraz ze strony innych układów: zapalenie ucha środkowego (zwłaszcza u dzieci), zapalenie mięśnia serca i osierdzia, zaostrzenie istniejących chorób przewlekłych (np. zastoinowej niewydolności serca), drgawki gorączkowe, zespół wstrząsu toksycznego, zespół Rey`a, zapalenie mięśni i mioglobinuria mogąca prowadzić do niewydolności nerek, możliwość częstszego występowania schizofrenii w przypadku zakażenia wewnątrzmacicznego w czasie ciąży, zakażenia meningokokowe. Powikłania pogrypowe mogą wystąpić u każdego, niezależnie od wieku i stanu zdrowia.

Ryzyko powikłań jest szczególnie wysokie w następujących grupach:

  • osoby po przeszczepach,
  • osoby starsze,
  • chorzy na astmę i inne przewlekłe schorzenia układu oddechowego,
  • osoby z chorobami serca i układu krążenia,
  • osoby z chorobami nerek,
  • osoby o obniżonej odporności (np. zakażeni HIV).

Od sezonu epidemicznego 2009/2010 w Polsce  potwierdzono zachorowania wywołane zakażeniem spowodowanym przez wirus grypy podtypu: A/H1N1/, A/H1N1/pdm09, A/H3N2/ i typ B. Od sezonu epidemicznego 2010/2011 potwierdzono również infekcje wywołane różnymi wariantami mieszanego zakażenia tzw. koinfekcje nie tylko dwóch różnych szczepów wirusa grypy, ale również wirusa grypy z wirusami grypopodobnymi. Zakażenia wirusami grypy typu C mają zwykle charakter bezobjawowy, natomiast wirus grypy typu D wywołuje zakażenia u bydła.

Jakie są wspólne objawy przeziębienia, grypy i COVID-19?

Przeziębienie to infekcja górnych dróg oddechowych, która może być wywołana przez ponad 200 różnych wirusów, najczęściej są to rhinowirusy - rodzaj wirusów należący do rodziny pikornawirusów. Są najpowszechniejszym wirusowym czynnikiem zakaźnym u ludzi, odpowiedzialnym za 30-50% przypadków przeziębień. Do objawów przeziębienia należą: ból gardła, katar, kaszel, kichanie, bóle głowy, rzadziej bóle mięśniowe, może pojawić się lekka gorączka. Objawy narastają stopniowo, w większości przypadków w ciągu 7-10 dni następuje powrót do zdrowia. Przeziębienie jest łagodną chorobą, z reguły nie występują powikłania (u osób z astmą oskrzelową lub innymi przewlekłymi chorobami układu oddechowego oraz niedoborem odporności może dojść do rozwoju zapalenia oskrzeli i/lub zapalenia płuc).

Grypa sezonowa to ostra infekcja górnych dróg oddechowych wywoływana przez wirusy grypy. Objawy pojawiają się nagle i należą do nich: gorączka, dreszcze, kaszel, zwykle suchy, ból gardła, katar lub zatkany nos, bóle mięśniowe i stawowe, bóle głowy, zmęczenie, u niektórych pacjentów wymioty i biegunka (częściej u dzieci). W większości przypadków grypa jest cięższą choroba niż przeziębienie, mogą wystąpić poważne powikłania, także u osób bez innych obciążeń zdrowotnych. Obraz kliniczny (mimo pewnych różnic) może być bardzo podobny zarówno do przeziębienia, jak i COVID-19, dla potwierdzenia rozpoznania konieczne jest wykonanie badań diagnostycznych (wymaz z nosogardła na badanie RT-PCR lub szybki test antygenowy).

COVID-19 to choroba wywoływana przez koronawirusa SARS-CoV-2, związanego z ciężkim zespołem niewydolności oddechowej. Objawy mogą pojawić się po 2 do nawet 14 dni od zakażenia. Do najczęstszych objawów należą: gorączka, dreszcze, kaszel, duszność, zmęczenie/osłabienie, bóle mięśniowe, bóle głowy, ból gardła, katar lub zatkany nos, nudności, wymioty, biegunka, utrata węchu i/lub smaku. Wszystkie te objawy, z wyjątkiem ostatniego, mogą wystąpić w przebiegu grypy. Utrata węchu i/lub smaku jest charakterystyczna dla COVID-19, rzadko występuje w innych zakażeniach wirusowych. Przy braku tego objawu, odróżnienie grypy od COVID-19 jest możliwe jedynie na podstawie badania wymazu z nosa i gardła (metodą RT-PCR) w kierunku SARS-CoV-2.

Warto pamiętać, że zarówno grypa sezonowa, jak i zakażenie SARS-CoV-2 mogą przebiegać bez gorączki, z bardzo skąpymi objawami.

Źródło: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/grypa

Zakażenia wirusem grypy występują powszechnie w Polsce, przez cały sezon epidemiczny. Najwięcej zachorowań ma miejsce w okresie od października do kwietnia. W zależności od sezonu epidemicznego w Polsce rejestruje się od kilkuset tysięcy do kilku milionów zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę i zachorowania grypopodobne Szczyt zachorowań ma miejsce zazwyczaj między styczniem, a marcem. Dane dotyczące liczby zachorowań na grypę mogą być zaniżone ze względu na niedoskonałości systemu rejestracji przypadków chorób zakaźnych, jak i fakt, że nie każdy chory udaje się do lekarza.

Liczba zgonów w Polsce jest trudna do oszacowania, ale zdecydowanie niedoszacowana. Grypa wielokrotnie nie jest także umieszczana w akcie zgonu jako jego przyczyna, choćby dlatego, że wiele zgonów faktycznie związanych z zakażeniem wirusem grypy następuje w wyniku powikłań, a w akcie zgonu wpisywana jest jednostka chorobowa z jaką pacjent został przyjęty do szpitala.

Z danych epidemiologicznych NIZP-PZH wynika, że w sezonie 2019/2020 liczba zachorowań na grypę i zachorowania grypopodobne była niższa w porównaniu do lat poprzednich. W okresie od 01.09.2019 do 15.07.2020 na grypę i zakażenia grypopodobne zachorowało 3 873 136 osób, co oznacza 13,2% mniej zachorowań niż w analogicznym sezonie roku poprzedniego, kiedy odnotowano 4 491 879 zachorowania. Z powodu grypy i jej powikłań hospitalizowano 17 317 osób. Zmarło 65 osób. Zgony dotyczyły głównie osób po 65. roku życia, które są najbardziej narażone na powikłania grypy. Dominującym szczepem wirusa grypy w sezonie 2019/2020 był szczep wirusa A (występował w 67,8% badanych próbek).

Z danych zawartych w meldunkach epidemiologicznych NIZP-PZH dotyczących podejrzeń zachorowań na grypę i infekcje grypopodobne w Polsce wynika, że od połowy marca 2020 roku, wraz z wprowadzeniem zasad dystansowania społecznego związanego z pandemią COVID-19, znacznie spadła liczba zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę i infekcje grypopodobne. Przykładowo w okresie 16.03-31.05.2020 roku odnotowano 394 044 zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę i infekcje grypopodobne, a rok wcześniej w tym samym okresie dwa razy więcej, tj. 858 638. W maju 2020 roku ta różnica była jeszcze wyraźniejsza. W okresie 01.05-31.05.2020 zgłoszono łącznie 49 961 zachorowań na grypę i podejrzeń zachorowań na grypę i infekcje grypopodobne, rok wcześniej, 5 krotnie więcej, tj. 241 447.

Biorąc pod uwagę fakt, że wirus grypy rozprzestrzenia się drogą kropelkową, zrozumiałym jest, że przy wprowadzeniu zasad dystansowania społecznego odnotowywanych jest mniej zachorowań na wirusowe zakażenia układu oddechowego, tj. grypę i zakażenia grypopodobne. Dzieci i młodzież, czyli grupy stanowiące najważniejsze źródło transmisji wirusa grypy, w tym okresie nie chodziły do żłobka, przedszkola, szkoły. Zaczęto przestrzegać zasad higieny mycia i dezynfekcji rąk. Społeczeństwo zakrywało usta i nos w czasie kaszlu i kichania. Przestrzegano dystansu pomiędzy osobami niezamieszkującymi w jednym gospodarstwie. Wszystkie wymienione działania, obok szczepień przeciwko grypie są podstawowymi zasadami ochrony przed zachorowaniem na grypę.

Najskuteczniejszą i najtańszą strategią zapobiegania grypie są szczepienia, które zapobiegają zachorowaniom w grupie 40-70% zdrowych osób poniżej 65 roku życia. Szczepienia przeciw grypie chronią przed powikłaniami pogrypowymi, które mogą pozostawić zdrowotne konsekwencje do końca życia, a nawet zakończyć się zgonem z powodu zaostrzenia istniejących lub pojawienia się nowych chorób przewlekłych, szczególnie ze strony układu oddechowego, krążenia, chorób nefrologicznych, neurologicznych, chorób ze strony ośrodkowego układu nerwowego, czy poronienia.

Zgodnie z zaleceniami WHO, Komitetu Doradczego ds. Szczepień (ACIP) i wielu towarzystw naukowych szczepienie przeciw grypie powinno obejmować  zdrowe dzieci  w wieku przedszkolnym, szkolnym, osoby starsze, pacjentów z grup podwyższonego ryzyka bez względu na wiek, kobiety w ciąży oraz pracowników ważnych służb społecznych. Należy pamiętać o szczepieniu dzieci, szczególnie w wieku przedszkolnym i szkolnym, ponieważ odgrywają one bardzo ważną rolę w rozprzestrzenianiu wirusa.

Szczepienie przeciw grypie starszych pacjentów z przewlekłą chorobą płuc obniża o ponad 50% liczbę hospitalizacji z powodu zapalenia płuc i grypy oraz liczbę powikłań pogrypowych.

Szczepienie jest ważne ze względu na sytuację epidemiologiczną. Co sezon epidemiczny odnotowujemy kilka milionów przypadków zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę i kilka tysięcy hospitalizacji. Należy pamiętać także o społecznych i ekonomicznych kosztach zachorowań i powikłań pogrypowych. Szczepionka przeciw grypie to koszt około 30 zł w zależności od apteki. Obecnie wiele grup może skorzystać z pełnej lub 50% refundacji.  Należy mieć świadomość, że przeciwzapalne leki kupowane bez recepty jedynie zmniejszają  nasilenie objawów, ale nie mają wpływu na wirusa grypy. W żadnym przypadku preparatów bez recepty nie stosuje się w profilaktyce grypy. Jedynymi lekami antygrypowymi nowej generacji dostępnymi w Polsce są inhibitory neuraminidazy przeznaczone do leczenia grypy, ale o zastosowaniu ich decyduje lekarz. Nie zastępują szczepień, ale są pomocne w leczeniu grypy, jak również jest zalecane ich przyjmowanie przez osoby, które miały kontakt z osobą zakażoną.

Szczepionki przeciw grypie należą do grupy szczepionek inaktywowanych (zawierających zabitego wirusa). W Polsce, dostępne są następujące rodzaje inaktywowanych szczepionek przeciw grypie:

  • szczepionki zawierające rozszczepione wiriony wirusa grypy (typu „split”),
  • szczepionki podjednostkowe (typu „subunit”), zawierające jedynie powierzchniowe białka wirusa grypy - hemaglutyninę i neuraminidazę.

Od sezonu epidemicznego 2017/2018 na rynku dostępne są trójwalentne lub czterowalentne, od sezonu 2020/2021 tylko czterowalentne. Dostępność szczepionek danego producenta na rynku zależy od sezonu epidemicznego. Jednak skład szczepionek pod względem typów/podtypów wirusa jest we wszystkich dostępnych szczepionkach w danym sezonie taki sam. Szczepionki przeciw grypie zawierają obecnie antygeny 4 szczepów wirusa grypy, rekomendowane producentom szczepionek przez WHO.

Od sezonu 2019/2020 dostępna jest również żywa donosowa szczepionka przeciw grypie.

Szczepionki inaktywowane wstrzykuje się domięśniowo małym dzieciom w przednio-boczną część uda, starszym dzieciom i dorosłym w mięsień naramienny (wyjątek stanowią pacjenci z hemofilią, którym szczepionkę podaje się podskórnie).

Szczepionki podawane domięśniowo podaje się według następującego schematu:

  • dzieci w wieku 6 miesięcy – 8 lat – 1 lub 2 dawki (po 0,5 ml każda),
  • dzieci od 9 r.ż. i dorośli – 1 dawka (po 0,5 ml).

Jeżeli dziecko nigdy nie było szczepione, podaje się 2 dawki szczepionki w odstępie co najmniej 4 tygodni. Jeżeli dziecko było szczepione przeciw grypie w poprzednim sezonie podaje się 1 dawkę szczepionki.

Szczepionki inaktywowane przeciw grypie mogą być podawane z innymi szczepionkami (np. szczepionką przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B- wzwB), ale w dwa różne miejsca ciała.

Szczepionka żywa przygotowana jest w postaci aerozolu do podawania donosowo. Zalecana dawka wynosi jedno naciśnięcie pompki (0,1 ml) do każdej dziurki w nosie. Szczepionka wskazana jest  do podawania dla dzieci i młodzieży w wieku od 24 miesięcy do poniżej 18 lat.

 

Bibliografia:

  1. Ogólnopolski Program Zwalczania Grypy. Raport statystyk infekcji grypowych w sezonie 2019/20.
  2. European Centre for Disease Prevention and Control.
  3. Raport World Health Organization.
  4. Des Roches A i wsp. Egg-allergic patients can be safely vaccinated against influenza. J Allergy Clin Immunol. 2012 Nov;130(5):1213-1216.
  5. Kelso JM, Greenhawt MJ, Li JT i wsp. Adverse reactions to vaccines practice parameter 2012 update. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2012; 130 (1): 25–43 (postępowanie w niepożądanych odczynach poszczepiennych o podłożu alergicznym. Aktualne (2012) wytyczne American Academy of Allergy, Asthma and Immunology i American College of Allergy Asthma and Immunology).
  6. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/grypa
  7. Eichner M, Schwehm M, Eichner L, Gerlier L, Direct and indirect effects of influenza vaccination. BMC Infect Dis. 2017 Apr 26;17(1):308.
  8. Rizzo C, Rezza G, Ricciardi W., Strategies in recommending influenza vaccination in Europe and US. Hum Vaccin Immunother. 2018 Mar 4;14(3):693-698.
  9. Brydak L. Grypa. Pandemia grypy – mit czy realne zagrożenie? Warszawa: Wydawnictwo Rytm. 2008, 9-35, 101-125, 141-165.
  10. Blanchard-Rohner G,  Siegrist    Vaccination  during  pregnancy  to  protect  infants  against  influenza: why and why not?. Vaccine 2001; doi:10.1060/j.vaccine.2011.08.013. 
  11. Naleway A,  Smith  W,  Mullooly    Delivering  influenza  vaccine  to  pregnant  women.  Epidemiol Rev. 2006, 28, 47-53.
  12. Prevention and  Control  of    Recommendations  of  the Advisory  Committee  on  Immunization  Practices  (ACIP),  2008. Morbidity and Mortality Weekly Report 2008; 57: 1–60.
  13. Brydak LB. Profilaktyka i skutki ekonomiczne grypy. W: Brydak L.B. Grypa,  pandemia  grypy  mit  czy  realne  zagrożenie?  Rytm,Warszawa 2008: 283–418.25. 
  14. Regnery H, Cox N. Kinetics of humoral response in children withacute lymphoblastic leukemia immunized with influenza vaccinein 1993 in Poland. Leukemia and Lymphoma 1997; 26: 163–169.26.
  15. Brydak L,  Rokicka-Milewska  R,  Jackowska  T,  Machała  Immune response to influenza vaccination in previously vaccina-ted children with acute lymphoblastic leukemia. Med. Ped. On-col. 1997; 29: 151.27. 
  16. Brydak LB,  Rokicka-Milewska  R,  Machała  M,  Jackowska  T, Sikorska-Fic B. Immunogenicity of subunit trivalent influenza vac-cine in children with acute lymphoblastic leukemia. Ped. Infect.Dis. J. 1998; 17: 125–129.28. 
  17. Brydak LB,  Rokicka-Milewska  R,  Machała  M,  Jackowska  Studies on the humoral immune response to hemagglutinin andneuraminidase  of  influenza  vaccine  in  children  with  acute  lym-phoblastic  leukemia.  Cancer  Detection  &  Prevention  1998;  22(supl. 1): 600.29. 
  18. Brydak LB,  Rokicka-Milewska  R,  Jackowska  T,  Machała  I mmunogenicity  of  influenza  vaccine  in  previously  vaccinatedpatients  with  acute  lymphoblastic  leukemia.  Med.  Ped.Oncol.1998; 31: 4.
  19. Smetana J, Chlibek R, Shaw J, Splino M, Prymula R. Influenza vaccination in the elderly. Hum Vaccin Immunother. 2018 Mar 4;14(3):540-549.
dr n. o zdr. Mariola Borowska

Korzystając z naszej strony, wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies . Zaktualizowaliśmy naszą politykę przetwarzania danych osobowych (RODO). Więcej o samym RODO dowiesz się tutaj.