#MnieToNieDotyczy: rak piersi

Nowotwory piersi są ogromnym problemem onkologicznym w krajach rozwiniętych. W ciągu ostatnich 30 lat liczba zachorowań na nowotwory złośliwe w Polsce zwiększyła się ponad dwukrotnie. Zgodnie z prognozami badania GLOBOCAN tendencja wzrostowa utrzyma się i w 2030 r. liczba nowych zachorowań może osiągnąć prawie 192 000. Nowotwory złośliwe stały się poważnym zagrożeniem dla polskiego społeczeństwa i jeśli tendencja wzrostowa zachorowalności się utrzyma, wkrótce staną się one zarówno u kobiet, jak i mężczyzn pierwszą przyczyną zgonów przed 65. rokiem życia, wyprzedzając zgony z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego. Obserwacje epidemiologiczne wykazały, że 80–90% zachorowań na nowotwory złośliwe w populacjach krajów zachodnich można przypisać czynnikom środowiskowym, takim jak styl życia, sposób żywienia, miejsce pracy i zamieszkania, czy zachowania społeczno-kulturowe.

Wiadomo,  że  profilaktyka  jest  skuteczniejsza i bardziej  korzystna  z  punktu  widzenia  ekonomicznego, niż leczenie. Dlatego każdy człowiek powinien tak kierować swoim życiem aby zapobiegać rozwojowi choroby, a   jeśli ona powstanie to jak najszybciej wykryć  w  początkowym  stadium  rozwoju  i  skutecznie leczyć. Dlatego opracowano ideę programów badań skriningowych (przesiewowych). Skrining obejmuje część społeczeństwa, która posiada największe prawdopodobieństwo  zachorowania  na  daną  chorobę i służy  do  wczesnego  jej  wykrywania w  czasie,  gdy dane  schorzenie  nie  daje  jeszcze  objawów.  Badanie przesiewowe, aby było akceptowalne przez pacjenta i cechowało  się  dużą  zgłaszalnością  powinno  być proste, bezbolesne, nieinwazyjne i akceptowane przez badanego jak i badającego.

Jak wykazały badania przeprowadzone w związku z realizacją Populacyjnego Programu Wczesnego Wykrywania Raka Piersi – Polki reprezentują wysoki poziom wiedzy o profilaktyce i raku piersi. Niestety wiedza nie wiąże się z działaniem, ponieważ problemem Polski jest niska zgłaszalność na badania profilaktyczne. Natomiast wykrycie nowotworu tylko o jedno stadium wcześniej zwiększa szanse wyleczenia średnio o 25%! Tym, co niestety niekorzystnie wyróżnia Polskę na tle innych krajów Unii Europejskiej jest niski wynik przeżyć 5-letnich chorych, co wskazuje na niską wyleczalność raka. Jak wykazały badania ankietowe,  na  niską  zgłaszalność  Polek  na  badania  profilaktyczne  mają  wpływ  zarówno  przyczyny  społeczne,  psychologiczne,  ekonomiczne, jak i organizacyjne. Mimo, iż Polki reprezentują wysoki poziom wiedzy o profilaktyce i leczeniu raka piersi, wiedza ta wymaga  usystematyzowania,  a  promocja  badań  i  edukacja  powinny  zostać  oparte  na  innych  sposobach  motywowania.  Część kobiet nie bada się, ponieważ nie czują żadnych dolegliwości oraz uważają, że nie są w grupie ryzyka; część słyszała, że badania takie jak: mammografia i USG mogą wywołać raka. Nieskuteczne wydają się również próby oddziaływania na Polki poprzez podwyższanie poczucia ryzyka – kobiety nie zgłaszają się na badania ze strachu przed diagnozą „rak”. Kobiety chcą, by przekonać je, że rak wcześnie wykryty jest naprawdę wyleczalny, chcą także potwierdzenia, że w razie wykrycia choroby zapewniona zostanie im dalsza diagnostyka i leczenie. Polki oczekują także lepszej organizacji badań (terminu badania wyznaczonego na konkretny dzień i godzinę), miłej i fachowej obsługi, zapewnienia o sprawności sprzętu i kwalifikacjach kadry. Uruchomienie  Narodowego  Programu  Zwalczania  Chorób  Nowotworowych  z  tak  szerokim zakresem celów i działań stało się kluczowym krokiem w efektywnej walce z nowotworem. W  2011  roku  badaniami  profilaktycznymi  w  Programie  Profilaktyki  Raka  Piersi  objęto  zaledwie  40%  Polek. Natomiast aby po 8–10 latach realizacji programu osiągnąć obniżenie umieralności kobiet z przyczyn raka  piersi  objęcie  populacji  powinno  wynosić  minimum 70%. Wśród przyczyn niskiej frekwencji badań profilaktycznych w kierunku wczesnego wykrycia nowotworu piersi należy wyróżnić 4 główne przyczyny, tj. społeczne, ekonomiczne, psychologiczne i organizacyjne. Regularnie (to jest co 2 lata) badania profilaktyczne wykonuje jedynie 40% (deklaruje 47%) kobiet. Wiedza większości  kobiet,  zwłaszcza  tych  o  niższym  statusie  społecznym, opiera się w dużej mierze na stereotypach funkcjonujących w społeczeństwie. Do głównych powodów niewykonywania mammografii należą (badanie ankietowe z wielokrotnymi odpowiedziami): 45% respondentek nie zbadało się bo „Myśli, że jest zdrowa”, 26% dodatkowo bało się diagnozy, 24% respondentek uważa, że „Lepiej nie wiedzieć”, 24% ankietowanych uważa, iż „Lepiej nie wywoływać wilka z lasu”, 21% odpowiedziało „Lepiej nie ruszać”. Strach   wywołany   stereotypami   funkcjonującymi w społeczeństwie jest równie silny jak strach przed zdiagnozowaniem raka i przekonanie o bolesności badania. Jeśli chodzi o przyczyny ekonomiczne należy odwołać się do korelacji poziomu wiedzy na temat badań profilaktycznych oraz zdania na temat tychże badań do poziomu życia, a co za tym idzie statusu materialnego, mierzonego dochodem na jednego członka gospodarstwa domowego. Zależność w tym przypadku jest wprost proporcjonalna - im niższy dochód tym zgłaszalność na tego typu badania niższa. W sytuacji, gdy kobiety w wieku 50–69 lat osiągają niskie  dochody,  ponieważ  są  przeważnie  emerytkami  lub  rencistkami, uczestnictwo  w  programie  profilaktycznym może  być  problemem,  nie  tylko  ze  względu  na  brak  wiary, że  badanie  jest  całkowicie  bezpłatne, lecz  również  koszty  dodatkowe  (np. dojazd  do  miejsca,  gdzie wykonywane są badania). Kolejną grupą przyczyn niskiej zgłaszalności na badania profilaktyczne wśród Polek jest grupa przyczyn psychologicznych. W Polsce ciągle diagnoza „rak” utożsamiana jest z wyrokiem śmierci. Wśród naszego społeczeństwa nadal pokutują błędne stereotypy: „Lepiej nie ruszać” lub „Nie  należy  zbyt  często  chodzić  do  lekarzy,  bo  oni tylko wynajdują choroby.” W badaniu przeprowadzonym przez Millward Brown co czwarta kobieta  uważa, że  mammografia  i  USG  mogą  wywołać  raka  piersi. Jak wynika z powyżej wspomnianych badań, emocje odgrywają  ogromny  wpływ  na  to,  czy  kobieta  zgłosi  się  na  badanie – czy nie. Kobiety, które nie zgłaszają się na badania mówią o strachu, niepokoju, zagrożeniu.  Z kolei te,  które  zgłaszają  się  regularnie  na  badania  mówią o szansie, nadziei, spokoju, radości. Kolejną istotną kwestią jest organizacja. Każda kobieta zgłaszająca się na badanie powinna się czuć długo oczekiwanym gościem a nie niechcianym petentem. Bardzo ważne jest tu pierwsze wrażenie, jeżeli będzie dobre, po upłynięciu 2  lat  kobieta  zgłosi  się  ponownie  na  badanie. 

W badaniu jakościowym PAB część kobiet skarży się na złą organizację badań, ból fizyczny, brak komfortu. Zastrzeżenia dotyczyły również kompetencji lekarzy, traktowania pacjenta, czy też sprawności sprzętu. Należy również zwrócić uwagę na niezwykle istotną rolę, jaką w tym procesie odgrywają lekarze pierwszego kontaktu. Niestety niespełna 24% Polek deklaruje, iż chodzi do lekarza pierwszego kontaktu rzadziej niż raz w roku. Wśród przyczyn organizacyjnych niewystarczającej a nawet coraz niższej zgłaszalności kobiet na badania mammograficzne należy odnieść się do rezygnacji w 2015 roku z wysyłki zaproszeń na przesiewowe badania cytologiczne i mammograficzne. Zdaniem Najwyższej Izby Kontroli i Ministerstwa Zdrowia, były one kosztowne, a niedostatecznie skuteczne. Jak pokazują jednak dane, i tak niski odsetek badających się w ramach programów badań profilaktycznych, od tego czasu spada (tabela 1).

 

Tabela 1. Populacja objęta programem profilaktyki raka piersi w latach 2014-2018 w Polsce.

rok

% objęcia populacji programem profilaktyki raka piersi

2014

44,77%

2015

44,07%

2016

40,82%

2017

39,40%

2018

39,26%

 

Od 2007 roku Narodowy Fundusz Zdrowia płaci świadczeniodawcom na bieżąco za wszystkie badania mammograficzne. Badania te nie są limitowane. Niemniej jednak zgłaszalność na  mammografię  pozostaje  na  niezadowalającym poziomie.  Uznaje  się,  że  optymalny  poziom zgłaszalności na  badania  populacyjne  to  70%, najlepsze  wyniki  pod  względem  efektywności medycznej i ekonomicznej  osiąga  się  przy poziomie  95%.  Natomiast  minimalna  docelowa zgłaszalność  nie  powinna  być  mniejsza  niż  40%. Według stanu na dzień 1 września 2020 roku liczba osób kwalifikujących się do badania profilaktycznego w kierunku wczesnego wykrycia raka piersi wynosi 5 359 863 kobiet. Niestety jedynie niespełna 35% wspomnianej populacji zostało objęte badaniem.

Na podstawie aktualnej wiedzy o czynnikach ryzyka zachorowania na nowotwory oraz badań naukowych oszacowano, że w znaczącej liczbie przypadków zachorowań na nowotwory (nawet do 50%) można zapobiec poprzez zdrowy styl życia, tj. niepalenie tytoniu, niespożywanie alkoholu, prawidłową dietę oraz aktywny tryb życia. W tym miejscu należy odwołać się do pracy Beliveau (Beliveau R. i Gingras D. 2007), w której autorzy powołują się na wyniki ponad dwustu badań (tabela 1), z których 80%  wykazało, że znaczny udział owoców (tj. co najmniej 2 porcje dziennie) i warzyw (tj. co najmniej 3 porcje dziennie) w sposób istotny zmniejsza ryzyko zachorowania na raka.

 

Tabela 2. Badania nad związkiem między spożyciem owoców i warzyw a rozwojem nowotworów

Badane pokarmy

Zaobserwowane zmniejszenie ryzyka zachorowania

Łączna liczba badań

% badań wskazujących na zmniejszenie ryzyka zachorowania

warzywa ogółem

59

74

80%

owoce ogółem

36

56

64%

warzywa surowe

40

46

87%

warzywa z rodziny kapustnych. kalafior

38

55

69%

warzywa z rodziny czosnkowatych

27

35

77%

warzywa zielone

68

88

77%

marchew

59

73

81%

pomidory

36

51

71%

owoce cytrusowe

27

41

66%

 

Bibliografia:

  1. http://onkologia.org.pl/nowotwory-piersi-kobiet/
  2. Wojciechowska U, Didkowska J, Zachorowania i zgony na nowotwory złośliwe. Krajowy Rejestr Nowotworów, Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie.
  3. Załącznik do projektu uchwały Rady Ministrów w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na lata 2016–2024 pod nazwą „Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowo-tworowych”: http://www.bip.mz.gov.pl/legislacja/projekty/projekt-uchwaly-rady-ministrow-w-sprawie-ustanowienia-programu-wieloletniego-na-lata-20162024-pod-nazwa-narodowy-program-zwalczania-chorob-nowotworowych
  4. Dyzmann-Sroka A, Trojanowski M, Dlaczego polki nie robią badań profilaktycznych? Nowiny Lekarskie 2012, 81, 3, 258–264
  5. Dyzmann-Sroka A, Trojanowski M, Kaźmierczak D, Czy warto organizować w Polsce akcje profilaktyczne? Nowiny Lekarskie 2012, 81, 3, 244
  6. ABC RAKA PIERSI, Wielkopolskie Centrum Onkologii, 2020
  7. Ustawa z  dnia  1  lipca  2005    o  ustanowieniu  programu  7. wieloletniego  „Narodowy  program  zwalczania  chorób  nowotworowych”. Dz. U. 08.54.325.
  8. http://globocan.iarc.fr/, 21.09.2010.8.
  9. Beliveau R, Gingras D, Dieta w walce z rakiem. Profi -1. laktyka i wspomagania terapii przez odżywianie. Delta,Warszawa 2007, 21-22.
  10. Gładczuk J, Maksimowicz K, Kleszczewska E, Wybrane aspekty profilaktyki chorób nowotworowych w Polsce. Część I. Czynniki determinujące zachowania profilaktyczne, Hygeia Public Health 2015, 50(2): 266-271.
 
dr n. o zdr. Mariola Borowska

Korzystając z naszej strony, wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies . Zaktualizowaliśmy naszą politykę przetwarzania danych osobowych (RODO). Więcej o samym RODO dowiesz się tutaj.