Czym grozi nadmiar żelaza w diecie?

Nie ulega wątpliwości fakt, że żelazo jest niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu składnikiem mineralnym. Wiele słyszy się o jego niedoborze i idących za tym konsekwencjach. Niedobór żelaza jest najczęściej występującym niedoborem wśród składników mineralnych na świecie [1]. Warto jednak pamiętać, że nadmiar, występujący nieco rzadziej, również nie jest korzystny dla naszego zdrowia.Wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego u zdrowego człowieka jest ściśle kontrolowane, jednak niektóre problemy zdrowotne mogą zaburzać ten proces. Aby dokładniej zrozumieć problem, warto przypomnieć podstawowe informacje dotyczące tego pierwiastka.

Funkcje fizjologiczne żelaza

W organizmie żelazo pełni wiele niezbędnych do życia funkcji. Jest barwnikiem krwi (hemoglobina), barwnikiem mięśni (mioglobina), występuje w enzymach tkankowych, szpiku kostnym oraz bierze udział w procesach oddychania tkankowego, czy syntezie DNA. Pomaga zwalczać bakterie i wirusy oraz regulować metabolizm cholesterolu [2].

Rodzaje żelaza w diecie

Żelazo w żywności występuje w formie hemowej, oraz niehemowej. Pierwszą formę można znaleźć w żywności pochodzenia zwierzęcego, głównie w czerwonym mięsie.
Forma niehemowa występuje zarówno u żywności pochodzenia zwierzęcego jak i roślinnego, jest nieco słabiej wchłaniana [3].

Hepcydyna – regulator gospodarki żelaza

Organizm reguluje żelazo przez dostosowanie szybkości wchłaniania tego pierwiastka z przewodu pokarmowego z 2 podstawowych powodów:

-żelazo jest niezbędne do utrzymania zdrowia organizmu,  
-wysoki poziom żelaza jest toksyczny.

Hepcydyna produkowana w wątrobie, będąca hormonem peptydowym odgrywa kluczową rolę w regulacji absorpcji żelaza. Jak wygląda jej działanie?

Wysokie zapasy żelaza -> Wzrasta poziom hepcydyny -> Zmniejsza się wchłanianie żelaza.

Niskie zapasy żelaza -> Obniżenie poziomu hepcydyny -> Zwiększenie wchłaniania żelaza.

Działanie hepcydyny może zostać jednak zaburzone prowadząc do niekorzystnych zmian w organizmie, zarówno w kierunku niedoboru jak i nadmiaru żelaza [4].

Toksyczność żelaza

Najbardziej niekorzystne dla zdrowia jest wolne żelazo krążące we krwi. W normalnych warunkach żelazo związane jest z białkiem – transferyną, będąc bezpiecznym dla organizmu. Transferyna odpowiada za transport żelaza do tkanek, jednak jedna cząsteczka transferyny jest w stanie transportować maksymalnie 2 atomy żelaza. Toksyczność zwiększa się wraz ze wzrostem wolnego – niezwiązanego z transferyną -  żelaza we krwi [5].

Najczęstszym powodem nadmiaru żelaza w organizmie jest przedawkowanie suplementów oraz leków, zawierających żelazo w swoim składzie [6]. Rzadziej, aczkolwiek zdarza się, że nadmiar żelaza spowodowany jest nadmierną podażą tego pierwiastka w diecie [7]. Występują także pewne dysfunkcje organizmu, jak na przykład hemochromatoza - choroba powodująca nadmierne wchłanianie żelaza z pożywienia [8].

Objawy zatrucia żelazem

Pierwsze objawy zatrucia mogą wystąpić przy dawce 10-20mg żelaza na kilogram masy ciała. Objawy wymagające natychmiastowej pomocy medycznej pojawiają się przy ok. 40mg żelaza na kilogram masy ciała [9].  Do pierwszych objawów zatrucia żelazem zalicza się nudności i bóle brzucha. Wystąpić mogą także wymioty krwią. Kolejne objawy to biegunka oraz zmiana barwy stolca na czarny. Po kilkunastu godzinach mogą pojawić się zawroty i ból głowy, gorączka, duszność, żółte zabarwienie skóry (z powodu uszkodzenia wątroby) oraz drgawki [10].

Stopniowo nadmiar żelaza gromadzi się w narządach wewnętrznych, powodując potencjalnie śmiertelne uszkodzenie mózgu i wątroby [11].

W przypadku podejrzenia zatrucia żelazem należy bezzwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Dalsze komplikacje zdrowotne

Dane epidemiologiczne wykazały, iż nadmiar żelaza w diecie wiąże się z ryzykiem wystąpienia nowotworu jelita grubego, dotykając najczęściej okrężnicy. Badania dotyczyły głownie żelaza hemowego, zawartego w mięsie czerwonym [12,13,14,15]. Redukcja żelaza hemowego wykazała pozytywne działanie związane ze zmniejszeniem prawdopodobieństwa wystąpienia nowotworu [16].

Zarówno nadmiar żelaza, jak i niedobór sprawiają, że organizm staje się bardziej podatny na infekcje. Układ odpornościowy wykorzystuje żelazo do niszczenia patogenów. Aby je zwalczyć potrzebna jest odpowiednia ilość żelaza, jednak nadmiar tego pierwiastka stymuluje rozrost bakterii i wirusów. Badania wykazały, że nadmiar żelaza zwiększa ryzyko infekcji [17,18]. Wśród działań niepożądanych wywołanych nadmiarem żelaza znaleźć można także niekorzystne zmiany w mikroflorze jelitowej, zwiększone markery stanu zapalnego, a wśród dzieci spowolnienie wzrostu oraz zaburzony rozwój procesów poznawczych [19].

 


Bibliografia:

1.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18498676
2.J
arosz M., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa, Instytut Żywności i Żywienia, 2017.
3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2725368/#B13
4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23917168
5. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9460808
6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3992389
7. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3257743/
8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20542038
9. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16255338
10.
Gerald F. O’Malley, DO, Professor of Emergency Medicine, Sidney Kimmel School of Medicine, Thomas Jefferson University and Hospital, Iron poisoning, 2016.
11. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15508107
12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23568532
13. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21209396

14. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12750250
15. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12421881
16. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18612130
17. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18552864

18. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16413877
19. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29070544

Korzystając z naszej strony, wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies . Zaktualizowaliśmy naszą politykę przetwarzania danych osobowych (RODO). Więcej o samym RODO dowiesz się tutaj.