ABC niedoczynności tarczycy

Choroby tarczycy to w dzisiejszych czasach problem coraz bardziej powszechny. Szacuje się, że ze schorzeniami tego gruczołu boryka się ponad 300 mln osób na całym świecie. Do najpowszechniejszych chorób tarczycy zaliczamy jej niedoczynność i autoimmunologiczną chorobę Hashimoto. Czym różnią się te dwa schorzenia? Jak je zdiagnozować? Jaka jest rola diety?

Niedoczynność tarczycy to niedobór hormonów tarczycy- trójjodotyroniny (T3) i tyroksyny (T4). Problem ten dotyczy 1-5% osób przed 60 rokiem życia i wrasta wraz z wiekiem. Większość niedoczynności występuje jednocześnie z chorobą Hashimoto, jednak nie każda niedoczynność musi oznaczać Hashimoto.

Jak już zostało wspomniane, niedoczynność tarczycy wiąże się ze zbyt małym poziomem hormonów tarczycy w organizmie. Wyróżniamy trzy typy niedoczynności tarczycy: subkliniczną niedoczynność tarczycy, pierwotną niedoczynność tarczycy oraz wtórną lub trzeciorzędową niedoczynność tarczycy.

Subkliniczna niedoczynnosć tarczycy występuje, kiedy TSH jest nieznacznie podniesione, natomiast hormony FT3 i FT4 pozostają w normie. Jest to najłagodniejsza forma niedoczynności, dająca skąpe objawy, ale koniecznie musi zostać objęta leczeniem, aby nie rozwinęła się do formy jawnej.

Kolejnym typem niedoczynnosci tarczycy jest pierwotna niedoczynność. To klasyczna forma, w której mamy do czynienia z wysokim poziomem TSH i niskimi wartościami hormonów tarczycy. Objawy są bardziej czytelne- ciągłe osłabienie, uczucie zimna, szorstkosć skóry, wypadanie włosów a nawet stany depresyjne.

Ostatnią formą jest wtórna lub trzeciorzędowa niedoczynność, w których to zarówno TSH, jaki i wolne hormony FT3 i FT4 są obniżone.

Czym jest zatem choroba Hashimoto? Jest to przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy. Choroba ta ma charakter autoimmunologiczny. Organizm zaczyna wytwarzać przeciwciała przeciwko własnym komórkom, w tym wypadku przeciwko własnej tarczycy. Dlaczego tak się dzieje? Do końca nie wiadomo.  Przypuszcza się, że aby doszło do zaburzeń autoimmunologicznych potrzeba trzech czynników. Są to: predyspozycja genetyczna, czynnik środowiskowy oraz tzw. „zespół jelita nieszczelnego”.  Oprócz trójki tarczycowej należy wykonać badanie przeciwciał przeciwko tyreoglobulinie (anty-Tg) oraz tyreoperoksydazie (anty-TPO). Wyniki będą znacznie powyżej normy. Dodatkowo koniecznie trzeba udać się na badanie USG, na podstawie którego lekarz jednoznacznie stwierdzi, czy widoczne zmiany są charakterystyczne dla tego typu schorzenia.

Jak powinno wyglądać żywienie w niedoczynności tarczycy?

Niestety nie istneje jeden zalecany model żywienia zarówno w niedoczynności, jak i nadczynności tarczycy. Dieta powinna być dobrana indywidualnie do chorego i uwzględniać wszystkie współistniejące schorzenia, jeśli takowe występują. Żywienie musi być racjonalne, bogate we wszystkie niezbędne skłądniki. Kluczowe jest odpowiednie dobranie kaloryczności, bowiem przy niedoczynności BMR może obniżyć się nawet o 30 %. Białko w diecie osoby z niedoczynną tarczycą powinno stanowić 15-20% wartości energetycznej. Musi być ono białkiem pełnowartościowym, będącym źródłem tyrozyny - aminokwasu egzogennego niezbędnego do produkcji tyroksyny (T4). Jeśli chodzi o tłuszcz (20-35% kaloryczności diety), to powinniśmy bazować przede wszystkim na olejach roślinnych, orzechach i nasionach. Kluczową rolę odgrywają tutaj kwasy omega 3, które zwiększają konwersję T4 do T3 poprzez odpowiednią stymulację wątroby, dlatego należy zadbać o odpowiednią proporcję omega 3 i omega 6 w diecie. Jednym z najlepszych roślinnych źródeł wielonieniasyconych kwasów tłuszczowych omega 3 jest olej lniany. W 100 g produktu znajdziemy aż 59,2 g ALA, a więc ponad połowa produktu to dobroczynne kwasy, których organizm nie jest w stanie samodzielnie syntetyzować. Resztę bilansu powinny stanowić węglowodany złożone (45-65% kaloryczności diety). Nie istnieją żadne wskazania, aby rutynowo stosować dietę bezglutenową u chorych na Hashimoto. Należy pamiętać, że każda dieta eliminacyjna wiąże się z ryzykiem niedoborów.

Kluczową rolę w prawidłowym funcjonowaniu naszej tarczycy odgrywają jod, żelazo, selen i cynk. Składniki te są zaangażowane w przemiany enzymatyczne podczas produkcji hormonów tarczycowych.

Jod wchodzi w skład tyroksyny i trójjodotyroniny, a jego niedobór powoduje spadek wytwarzania tych hormonów. Przy niedostatecznej podaży jodu może wystąpić tzw. wole oraz deficyt pozostałych kluczowych pierwiastków- selenu, żelaza czy witaminy A. Gdzie szukać jodu będąc na diecie wegańskiej? Do najbogatszych źródeł tego pierwiastka zaliczamy różnego rodzaju algi morskie. Kombu, arame i kepl zawierają ok. 300 razy więcej jodu niż ryby morskie. Ponadto znajdziemy go w jodowanej soli, wzbogacanej wodzie mineralnej, oraz oczywiście, w mniejszych ilościach, w warzywach: pieczarkach, brokułach, orzechach ziemnych, szpinaku, czy pestkach dyni.

Selen wchodzi w skład centrów aktywnych wielu enzymów, tzw. selenoprotein. Przyczynia się do prawidłowego działania tarczycy poprzez wytwarzanie T3 w tkankach i jego prawidłowe stężenie we krwi. Jeżeli mamy długotrwały niedobór selenu możemy mieć również problemy z przyswajalnoscią jodu. Będąc na diecie roślinnej selen znajdziemy w orzechach brazylijskich, nasionach słonecznika, strączkach, czosnku czy grzybach. Istnieją badania mówiące o spadku przeciwciał anty-TPO u chorych, jednak nie zostały sformułowane na ich podstawie żadne konkretne zalecenia.

Żelazo wchodzi w skład enzymu - tarczycowej peroksydazy jodującej, która bierze udział w przemianie tyreogloguliny w T3 i T4. Aby zadbać o odpowiedni poziom żelaza w diecie należy uwzględnić w swoim codziennym jadłospisie rośliny strączkowe, nasiona sezamu, nasiona lnu, otręby pszenne, pestki dyni,  zarodki pszenne oraz zielone warzywa.

Cynk również odpowiada za prawidłowe stężenie hormonów tarczycy, a jego źródłem są przede wszystkim produkty zbożowe.

A co z substancjami wolotwórczymi?

Goitrogeny występują w warzywach kapustnych i hamują transport oraz magazynowanie jodu w tarczycy. Zaliczamy do nich tiocyjaniany, izotiocyjaniany oraz tiooksazolidyny. Następstwem niedoboru jodu może być powstawanie wola z niedoboru jodu. Powinniśmy unikać goitrogenów jeśli poziom naszych hormonów tarczycy jest nieustabilizowany. Substancje niezbyt przychylne naszej tarczycy znajdziemy w warzywach kapustnych (różne rodzaje kapust w tym także brukselka), warzywach krzyżowych (kalafior, brokuły, jarmuż, kalarepa), roślinach strączkowych, rzepie i brukwii. Mówimy tu jednak o surowej postaci powyższych warzyw. Obróbka termiczna, siekanie czy mróżenie znacząco obniżają poziom tych substancji. Ważne jest odpowiednie przygotowanie surowca oraz umiar w jego spożyciu.

Na koniec warto jeszcze dodać, że bardzo ważna jest aktywność fizyczna, która będzie dopasowana do możliwości danej osoby oraz umiejętność radzenia sobie ze stresem. Nasza tarczyca kocha ruch i niezbyt lubi, kiedy żyjemy w przewlekłym stresie, dlatego w codziennym pędzie nie zapominajmy o chwili dla siebie i naszej tarczycy J

 

Bibliografia:

1. Ihnatowicz P, Ptak E. Rozszyfruj swoja krew. Praktyczny poradnik dla każdego. Bydgoszcz 2017.

2. Jarosz M, BułhakJachymczyk B. Normy żywienia człowieka. Podstawy prewencji otyłości i chorób niezakaźnych. Warszawa. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008.

3. Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B., Iwanow K.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005.

4. Stolińska-Fiedorowicz H., Dieta w niedoczynności tarczycy. Wegetarianizm a Hashimoto., „Współczesna dietetyka”, (05) 2016, 31-35.