Niezbędny, a zapomniany pierwiastek: selen

Selen odgrywa w organizmie wiele ważnych funkcji. Jako składnik enzymów oksydoredukcyjnych i cytochromu bierze udział w procesach metabolicznych komórki. Selen znajduje się w centrum aktywnym peroksydazy glutationowej – silnego antyoksydantu chroniącego DNA i kwasy tłuszczowe przed uszkodzeniami przez wolne rodniki. Selen jest także niezbędny do metabolizmu hormonów tarczycy oraz może obniżać ryzyko wystąpienia niektórych form nowotworów (chroni przed wolnymi rodnikami, obniża zdolność związków kancerogennych do wywołania mutacji, hamuje podział komórek rakowych i powstrzymuje rozprzestrzenianie się ich po tkankach). Ponadto zwiększa odporność organizmu dzięki działaniu immunostymulującemu. Selen działa również profilaktycznie w intoksykacjach metalami ciężkimi (takimi jak kadm, ołów, arsen, rtęć, tlen) poprzez tworzenie z nimi nieaktywnych, nietoksycznych kompleksów.

Zapotrzebowanie na selen

Dzieci 1-3 r.ż.- 20 ug

Dzieci 4-9 r.ż.- 30 ug

Chłopcy i dziewczęta 10-12 r.ż.- 40 ug

Mężczyźni i chłopcy od 13 roku życia- 55 ug

Kobiety i dziewczęta od 13 roku życia 55 ug

Ciąża- 60 ug

Laktacja- 70 ug

Źródła w diecie

Zawartość selenu w produktach spożywczych jest bardzo zmienna i zależna od wysycenia nim środowiska w jakim jest ona uprawiana (selen jest składnikiem, który w największym stężeniu znajduje się w glebie i wodzie). Z kolei zawartość selenu w produktach pochodzenia zwierzęcego jest uzależniona od jego zawartości w paszy. Wśród produktów roślinnych największą zawartością selenu charakteryzują się orzechy, czosnek, soczewica, pieczarki. Produktem, które kumulują selen w znacznej ilości są orzechy brazylijskie. Kluczowe jest jednak ich pochodzenie. Najwięcej mają go te pochodzące z Ameryki Południowej, Peru, Brazylii, najmniej w tych pochodzących z Boliwii. Te ostatnie są najpowszechniejsze w Polsce. Mimo wysokiej zawartości selenu, należy przy tym pamiętać, że orzechy brazylijskie zawierają duże ilości kwasów omega-6, więc podwyższą stosunek omega-6 do omega-3.

Niedobory selenu

Przykładem niedoboru selenu jest występująca endemicznie na terenie Chin choroba Keshan (kardiomiopatia młodzieńcza) oraz choroba Kashin-Back (dystrofia chrząstek stawowych). Na obszarach niedoborowych w ten pierwiastek zaobserwowano zwiększoną śmiertelność z powodu chorób układu krążenia oraz nowotworów, a jego obniżone stężenie występuje u chorych na AIDS, ostre zapalenie trzustki, fenyloketonurię, mukowiscydozę, reumatoidalne zapalenie stawów, niewydolność nerek, choroby autoimmunologiczne, depresję. Jeżeli niedobór selenu jest długotrwały, może obniżyć przyswajalność jodu i prowadzić do niedoczynności tarczycy.

Wysokie dawki selenu mogą być jednak również niebezpieczne. Chroniczna toksyczność selenu (selenoza) objawia się łamliwością i utratą paznokci oraz wypadaniem włosów. Innymi objawami są depresja, nerwowość, niestabilność emocjonalna, zaburzenia żołądkowo jelitowe, wysypki skórne, a także intensywne pocenie się.

Stężenie selenu można zbadać zarówno w surowicy, jak i we krwi pełnej. Są to najbardziej popularne badania, choć nie są specyficznym markerem funkcji selenu w organizmie. Można także dokonać pomiaru aktywności peroksydazy glutationowej lub Selenoproteiny P.

 

Bibliografia:

[1] Pawlas K. Stężenie selenu we krwi w różnych populacjach osób zdrowych i chorych – przegląd piśmiennictwa z lat 2005 – 2010, Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine. 2011;14(1):93–104.

[2] Zagrodzki P., Łaszczyk P. Selen, a choroby układu sercowo-naczyniowego - wybrane zagadnienia, Postepy Higieny I Medycyny Doswiadczalnej. 2006;60:624–31.

[3] Stoffaneller R., Morse N. L. A review of dietary selenium intake and selenium status in Europe and the Middle East, Nutrients. 2015;7(3):1494–537.

Zagrodzki P., Kryczyk J. Znaczenie selenu w leczeniu choroby Hashimoto, Postepy Higieny I Medycyny Doswiadczalnej. 2014;68:1129–37

Normy żywienia człowieka dla populacji Polski. Jarosz M. (red.) Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 2017, 204-206.